Ngã là một trong những sự cố ảnh hưởng nhiều nhất tới người cao tuổi — và mùa lạnh là lúc nguy cơ tăng lên.
Vì sao mùa lạnh dễ ngã hơn
- Mặc nhiều lớp làm vướng víu, khó cử động.
- Sàn nhà dễ ẩm và trơn.
- Trời tối sớm, ánh sáng kém.
- Cơ khớp cứng hơn khi lạnh.
- Dậy đi vệ sinh ban đêm nhiều hơn.
- Huyết áp thay đổi nhiều hơn.
- Ít vận động nên cơ yếu đi.
- Đường trơn, sương mù khi ra ngoài.
Sắp xếp nhà an toàn
Ánh sáng
- Đủ sáng ở mọi lối đi.
- Đèn ngủ hoặc đèn cảm ứng ở lối từ giường tới nhà vệ sinh.
- Công tắc đèn trong tầm với từ giường.
- Đèn ở cầu thang, có công tắc ở cả hai đầu.
Sàn và lối đi
- Dọn đồ vướng lối đi — dây điện, đồ đạc, giày dép.
- Cố định thảm hoặc bỏ hẳn thảm rời.
- Lau khô ngay khi sàn ướt.
- Thảm chống trượt trong nhà tắm.
- Không đánh bóng sàn quá trơn.
Nhà tắm — nơi hay xảy ra nhất
- Tay vịn cạnh bồn cầu và trong khu vực tắm.
- Ghế ngồi tắm.
- Thảm chống trượt.
- Bồn cầu bệt thay vì xổm nếu được.
- Làm ấm phòng tắm trước.
- Không khoá cửa khi tắm — để người nhà vào được nếu có sự cố.
Cầu thang
- Tay vịn hai bên nếu được.
- Đủ sáng.
- Đánh dấu mép bậc bằng màu tương phản.
- Không để đồ trên bậc.
Giường và ghế
- Giường không quá cao, không quá thấp.
- Ghế có tay vịn để dễ đứng lên.
- Đồ dùng hay cần để trong tầm với — không phải với cao hoặc cúi thấp.
Dậy đi vệ sinh ban đêm
Đây là thời điểm hay xảy ra ngã nhất.
- Bật đèn ngủ.
- Đứng dậy theo từng bước — nằm sang ngồi, ngồi một lát ở mép giường, rồi mới đứng.
- Mặc thêm áo trước khi ra khỏi chăn.
- Đi dép chắc chắn, không trơn.
- Không đi tất trơn trên sàn gạch.
- Có tay vịn hoặc điểm tựa trên đường đi.
- Bô cạnh giường nếu đi lại khó khăn.
- Hạn chế uống nhiều nước sát giờ ngủ.
- Nếu phải dậy nhiều lần mỗi đêm — nên đi khám.
Giày dép
- Đế bám tốt, không trơn.
- Vừa chân, không rộng quá.
- Có quai sau, không đi dép lê rộng.
- Đế thấp, không cao gót.
- Dép trong nhà cũng phải chắc chắn.
- Không đi chân đất trên sàn trơn.
Rà soát thuốc
Thuốc là nguyên nhân gây ngã hay bị bỏ qua.
Các thuốc có thể tăng nguy cơ
- Thuốc ngủ, thuốc an thần.
- Một số thuốc huyết áp.
- Thuốc lợi tiểu.
- Thuốc chống dị ứng gây buồn ngủ.
- Thuốc điều trị bệnh thần kinh.
Nên làm
- Rà soát toàn bộ thuốc với bác sĩ định kỳ.
- Hỏi xem có thuốc nào bỏ bớt được không.
- Báo nếu thấy chóng mặt sau khi uống thuốc.
- Không tự ngưng thuốc — nói với bác sĩ để điều chỉnh.
- Không tự dùng thuốc ngủ.
Các nguyên nhân khác cần tìm
- Tụt huyết áp khi đứng dậy.
- Mắt kém — khám mắt định kỳ, kiểm tra lại độ kính.
- Rối loạn nhịp tim.
- Chóng mặt, rối loạn tiền đình.
- Yếu cơ do ít vận động.
- Bệnh thần kinh, bệnh khớp.
- Nhiễm trùng — ngã không rõ lý do có thể là dấu hiệu đầu tiên.
- Thiếu máu.
Giữ cơ khoẻ để phòng ngã
- Đi bộ đều đặn trong nhà nếu trời quá lạnh.
- Tập thăng bằng — đứng một chân có tay vịn, bước đi theo đường thẳng.
- Tập mạnh cơ đùi — ngồi ghế duỗi thẳng chân, đứng lên ngồi xuống có tay vịn.
- Tập đều đặn hằng ngày, mỗi lần ít.
- Không tập khi đang chóng mặt.
- Ăn đủ chất để giữ cơ.
Sau khi ngã — nên làm gì
Đi khám cả khi có vẻ không sao
Hai lý do:
Kiểm tra tổn thương
- Người loãng xương có thể gãy xương sau một cú ngã nhẹ.
- Đau háng, không đứng tỳ chân được.
- Đau cổ tay sau khi chống tay.
- Đau lưng mới xuất hiện.
- Va đầu — đặc biệt nguy hiểm ở người dùng thuốc chống đông.
Tìm nguyên nhân gây ngã
Để phòng lần sau — ngã một lần thì nguy cơ ngã lại tăng lên.
Đi ngay nếu
- Va đầu, nhất là ở người dùng thuốc chống đông.
- Bất tỉnh dù ngắn.
- Nôn, lú lẫn sau ngã.
- Không đứng dậy được, không đi được.
- Đau nhiều, chi biến dạng.
- Đau đầu tăng dần sau ngã.
Lưu ý về máu tụ chậm
Ở người cao tuổi, máu tụ trong sọ sau một cú va đầu có thể xuất hiện chậm nhiều ngày tới nhiều tuần.
Nếu sau một cú ngã mà cụ dần lú lẫn hơn, đi loạng choạng hơn, hoặc yếu một bên — cần đi khám và kể rõ về lần ngã đó.
Nếu ngã mà không có ai ở nhà
- Để điện thoại luôn trong tầm với.
- Cân nhắc thiết bị gọi khẩn đeo người.
- Dạy cụ cách gọi giúp đỡ.
- Người nhà gọi điện hỏi thăm đều đặn.
- Hàng xóm biết và để ý giúp.
Điều đáng nhớ
Ba ý:
- Đèn ngủ, tay vịn và dép chắc chắn — ba thứ hiệu quả nhất để phòng ngã.
- Đứng dậy theo từng bước, nhất là khi dậy đêm.
- Mỗi lần ngã đều nên đi khám — cả để kiểm tra tổn thương và tìm nguyên nhân.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mùa lạnh người cao tuổi dễ ngã hơn?
Vì mặc nhiều lớp làm vướng víu, sàn dễ ẩm trơn, trời tối sớm, cơ cứng hơn khi lạnh và việc dậy đi vệ sinh đêm nhiều hơn.
Người cao tuổi ngã có cần đi khám không?
Nên đi khám cả để kiểm tra tổn thương và để tìm nguyên nhân gây ngã, đặc biệt nếu có va đầu hoặc đang dùng thuốc chống đông.
Dậy đi vệ sinh ban đêm nên lưu ý gì?
Nên có đèn ngủ, đứng dậy từ từ theo từng bước, mặc thêm áo trước khi ra khỏi chăn và đi dép chắc chắn không trơn.
Thuốc có gây ngã không?
Có. Thuốc ngủ, thuốc an thần và một số thuốc huyết áp có thể gây chóng mặt và tăng nguy cơ ngã, nên cần rà soát thuốc với bác sĩ định kỳ.